Xứ Lạng có một “Thần Y”

Trong cộng đồng dân tộc Tày, Nùng xứ Lạng quê tôi, thời nào cũng có những vị lang y nắm giữ những bài thuốc gia truyền đặc hiệu chữa trị được rất nhiều loại bệnh khác nhau. Trong số đó có cụ lang y Hoàng Văn Tài, 80 tuổi, người dân tộc Nùng ở thôn Voi Xô, xã Hòa Thắng, huyện Hữu Lũng (Lạng Sơn), nổi danh với những bài thuốc chuyên trị đau nhức, thoái hoá xương khớp, sỏi thận và rắn cắn.

Qua trò chuyện, tôi được biết, trong chiến tranh cụ từng là chiến sỹ quân y, tham gia cứu chữa bộ đội, nên vừa có những kiến thức cơ bản về Tây y, lại vừa có được “vốn liếng” vô cùng phong phú về cây, con làm thuốc Đông y trong rừng. Chính sự kết hợp giữa Tây y và Đông y một cách khoa học và hài hòa đã giúp ông chữa trị được nhiều căn bệnh rất hiệu quả. Nhiều người dân trong vùng, từ trẻ đến già, hầu như ai cũng từng đến nhờ ông khám và hái lá thuốc trị bệnh.

Cụ lang y Hoàng Văn Tài được mệnh danh là "Thần Y xứ Lạng"

Một người trong làng kể, cụ Tài đúng là “tài” lắm, từ những ốm đau thông thường của trẻ như rôm sảy, biếng ăn chậm lớn, quấy sốt… cho đến các bệnh mãn tính của người già,… chỉ cần đến “kể” một hồi với cụ là sẽ được nói vanh vách chứng bệnh gì, biểu hiện như thế nào rồi mới trông người, trông mặt, bắt mạch mà lấy thuốc. Thuốc của cụ đều là những lá, thân, vỏ, rễ cây… hái về trên rừng, trong núi mà chỉ ít lâu sau là khỏi hẳn.

Cụ lang y Hoàng Văn Tài hướng dẫn cán bộ của VietHerb thăm vườn thuốc của mình

Ngoài bốc thuốc, cụ còn châm cứu rất giỏi. Nhiều người mắc chứng rũ mỏi chân tay, thậm chí là liệt, đã đến tận nhà để được châm cứu và bóp loại thuốc gia truyền của cụ, nhẹ thì khỏi ngay, mà nặng thì tiến triển dần theo thời gian. Chính vì thế mà con bệnh “mách” nhau, khiến khách xa cũng biết tiếng mà tìm đến ngày một đông.

Cụ Tài cho biết, cây – con thuốc chữa bệnh của người Nùng có thể chia làm 2 loại chính: loại bồi bổ sức khỏe và loại chủ trị bệnh. Để bồi bổ sức khỏe, thì tùy theo đối tượng người dùng mà lựa nguyên liệu cũng như cách thức đưa thực phẩm “thuốc” vào người. Đàn ông, đàn bà, người lớn, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người mới ốm… có thể trạng khác nhau nên phải tùy theo từng người cụ thể mà chọn cách dùng (như ngâm rượu, hấp cơm, ăn thay thực phẩm hàng ngày).

Còn thuốc trị bệnh thì cũng chỉ là từ cây cỏ trên rừng, thứ phơi khô, thứ hái tươi, thứ lại cần sao/ sắc, đôi khi kết hợp với các bộ phận hay sản phẩm của động vật (như mật ong, dạ dày nhím, mỡ/mật trăn…).

Điều thú vị là, cây thuốc “nguyên bản” trong nhận thức của người Nùng không có tên riêng, mà được ghi danh theo công dụng chữa bệnh, như “cây thuốc chữa gãy xương”, “cây thuốc chữa bong gân”, “cây chống nhức mỏi, đau lưng”… Người theo nghề thuốc phải nhớ và nhận mặt được các loại cây, loại lá rồi dần dà do kinh nghiệm chữa trị mới có thể hình thành những bài thuốc “tủ” hiệu nghiệm cho từng loại bệnh. Đặc biệt, việc hái thuốc không hề dễ dãi, tùy tiện, mà phụ thuộc vào thời gian, có loại hái sáng sớm, lại có loại hái chiều tối (theo kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác) thì mới hiệu nghiệm. Đồng thời, người hái thuốc cũng phải tuân thủ nhiều tâp tục, như thờ thổ kỳ, thần rừng, thần cây…

Cụ lang y Hoàng Văn Tài nói về công dụng của cây thuốc vừa hái với cán bộ VietHerb

Cụ Tài có 8 người con (3 gái, 5 trai), nhưng đáng tiếc là không ai nối nghiệp cụ. Người giỏi lắm cũng chỉ lõm bõm biết được cách chữa một vài bệnh. Quanh nhà vẫn phơi trữ cây, củ thuốc, song không có cái nếp “truyền nghiệp” như các gia đình làm nghề bốc thuốc cứu người dưới xuôi. Vì thế, đây là một trong nhiều địa chỉ được Công ty cổ phần Thuốc Nam Việt (VietHerb) “sưu tầm”, đánh giá và lên phương án cùng người dân phát triển sản phẩm.

Theo ông Đỗ Hoàng – một trong 3 người đồng sáng lập VietHerb cho biết, nỗi lo về các bài thuốc, cây thuốc thất truyền theo lớp người già đã nhen nhóm từ lâu. Do việc truyền nghề cho con cháu hạn chế, không ghi chép cẩn thận mà chủ yếu là chỉ cây, lá để “nhận mặt” nên rất nhiều ông lang, bà mế đã mang theo bí mật cây thuốc về với tổ tiên.

Chính vì thế nên năm 2001, ông Đỗ Hoàng đã quay trở lại Hữu Lũng để hợp tác với cụ lang y Hoàng Văn Tài và những người dân trong vùng phát triển các bài thuốc, cùng đó là nhân giống bảo tồn cây thuốc, thúc đẩy truyền nghề thuốc. Với mục tiêu đó, cụ Tài là thày thuốc đầu tiên được VietHerb hợp tác, thực hiện sứ mệnh đưa những bài thuốc quý ở cộng đồng đến đông đảo người sử dụng.

Hiện, 2 bài thuốc được chọn lọc để đưa thành sản phẩm ra thị trường là sản phẩm ngâm chân và xoa bóp. Với nguyên liệu đặc biệt là sự kết hợp giữa cây thuốc đặc trưng ở núi rừng Lạng Sơn là gối hạc, đơn châu chấu, chìa vôi bốn cạnh, tơ mành, nho rừng, đại bi, thau đốc ngù.. đến những cây kinh điển trong dân gian như cúc tần, ngải cứu, bạch hoa xà. Bộ sản phẩm này có tác dụng tốt, bổ sung hỗ trợ nhau điều trị cho người bị đau khớp, đau nhức tê mỏi chân tay, vai gáy, thắt lưng...rất hiệu quả được cộng đồng tin dùng.

Tâm Lương